W szybko zmieniającym się XXI wieku kreatywność i innowacyjność stały się niezbędnymi kompetencjami w procesie uczenia się przez całe życie i aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. Instytucje kształcenia dorosłych w całej Europie stoją przed coraz większym wyzwaniem, jakim jest rozwijanie tych umiejętności zarówno wśród nauczycieli, jak i uczniów, aby sprostać wymaganiom gospodarki opartej na wiedzy i transformacji cyfrowej (Rada Unii Europejskiej, 2021; Tsai, 2012).

Dyrektorzy, nauczyciele i pracownicy zajmujący się kształceniem dorosłych – zwłaszcza ci, którzy dążą do modernizacji swoich instytucji – uznają, że wspieranie kreatywnego myślenia i stosowanie innowacyjnych metodologii ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia edukacji zgodnej z współczesnymi standardami. Dorośli uczniowie, w tym osoby w wieku 50–75 lat pochodzące ze środowisk znajdujących się w trudnej sytuacji, również odnoszą znaczne korzyści z możliwości rozwijania kreatywności i kompetencji cyfrowych, które pozwalają im dostosować się do zmian technologicznych i społecznych.

Polityka europejska wzmacnia te priorytety: kształcenie dorosłych jest postrzegane nie tylko jako środek poprawy szans na zatrudnienie i integracji społecznej, ale także jako motor kreatywności, innowacji i przedsiębiorczości (Rada Unii Europejskiej, 2008; 2021).

W ramach projektu XXI Adults, który koncentruje się na modernizacji kształcenia dorosłych w odpowiedzi na transformację cyfrową i społeczną, moduł ten służy jako pomost między tradycyjnymi podejściami pedagogicznymi a innowacyjnymi praktykami wymaganymi w szybko zmieniającym się środowisku. W kontekstach, w których kształcenie dorosłych ma trudności z nadążaniem za zmianami technologicznymi i społecznymi, wspieranie kreatywności wśród nauczycieli i osób uczących się staje się kluczowe dla zdolności adaptacyjnych, zaangażowania i uczenia się przez całe życie.

Badania przeprowadzone w ramach projektu XXI Adults, oparte na ankietach wśród dorosłych uczniów, nauczycieli, menedżerów i administracji publicznej, wykazały:

1.   Potrzeby i trendy wśród osób uczących się

•         Duże zainteresowanie sztuczną inteligencją, narzędziami kreatywnymi i nowymi technologiami.
•         Duże zapotrzebowanie na spersonalizowane, elastyczne i innowacyjne formaty nauczania.

2.   Kompetencje nauczycieli

•         Coraz częstsze eksperymentowanie z AI i narzędziami cyfrowymi w praktyce nauczania.
•         Coraz częstsze wykorzystanie kreatywnych technologii (np. Canva, edycja wideo, produkcja multimedialna).
•         Potrzeba zintegrowanych szkoleń łączących rozwój umiejętności cyfrowych, kreatywnych i miękkich.

3.   Innowacje na poziomie instytucjonalnym i systemowym

•         Administracja publiczna wymaga nowoczesnej infrastruktury, planowania strategicznego i innowacji sprzyjających włączeniu społecznemu.
•         Innowacje muszą równoważyć narzędzia cyfrowe z kreatywnością, komunikacją i krytycznym myśleniem.

4.   Podejścia pedagogiczne

•         Praktyczne i stosowane działania sprzyjają kreatywności i innowacyjności.
•         Hybrydowe i interaktywne środowiska uczenia się najlepiej wspierają innowacyjne praktyki.

Zgodnie z tą logiką moduł wprowadza uczestników zarówno w zasady, jak i praktyczne zastosowanie kreatywności i innowacji w kształceniu dorosłych. Łączy podstawy teoretyczne z przykładami dobrych praktyk zebranych od partnerów projektu z całej Europy, prezentując strategie, narzędzia i metody, które zwiększyły zaangażowanie i wyniki nauczania w ośrodkach kształcenia dorosłych.

Dorośli uczniowie, zwłaszcza ci w wieku 50–75 lat i pochodzący ze środowisk znajdujących się w trudnej sytuacji, o ograniczonych umiejętnościach cyfrowych, zdobywają szereg kompetencji, które umożliwiają im aktywne uczestnictwo w społeczeństwie cyfrowym i poprawiają ich samopoczucie:

1.   Umiejętności cyfrowe i kreatywna pewność siebie – uczniowie rozwijają podstawowe umiejętności cyfrowe i pokonują technofobię, co ma kluczowe znaczenie, biorąc pod uwagę, że brak kompetencji cyfrowych może powodować poczucie wykluczenia i frustracji, zwłaszcza wśród osób starszych (Fernández-Piqueras, González-García, Sanz-Ponce i Calero-Plaza, 2025). Problem przepaści cyfrowej rozwiązuje się poprzez zapewnienie sprzyjającego, praktycznego środowiska do eksperymentowania z technologią.
2.   Kreatywne myślenie i umiejętności rozwiązywania problemów – dzięki nauce technik takich jak burza mózgów, mapowanie myśli lub wykorzystanie mediów cyfrowych do wyrażania pomysłów, osoby dorosłe, zwłaszcza starsze, wzmacniają swoją zdolność do kreatywnego i elastycznego podejścia do wyzwań osobistych i społecznych. Co ważne, to kreatywne wzmocnienie przyczynia się do ich poczucia własnej skuteczności i może poprawić jakość życia – badania wykazały, że kreatywne zaangażowanie osób starszych wiąże się z lepszym zdrowiem poznawczym, zmniejszeniem izolacji i poczuciem celu (Ross, Lachmann, Jaarsveld, Riedel-Heller i Rodriguez, 2023).
3.   Myślenie projektowe i innowacyjne podejście – angażując się w uproszczone procesy myślenia projektowego – empatię wobec użytkowników, generowanie pomysłów, tworzenie prototypów i testowanie – uczniowie stosują ustrukturyzowaną kreatywność w rzeczywistych sytuacjach, rozwijając praktyczne i zorientowane na rozwiązania podejście.
4.   Współpraca i kreatywność społeczna – uczestnicy rozwijają umiejętności w zakresie kreatywności opartej na współpracy poprzez projekty grupowe i wzajemne uczenie się, zarówno osobiście, jak i za pośrednictwem dostępnych platform cyfrowych. Ćwiczą dzielenie się pomysłami, udzielanie i otrzymywanie informacji zwrotnych oraz wspólne tworzenie rozwiązań. Jest to zgodne z naciskiem kładzionym przez europejskie ramy kompetencji cyfrowych na kreatywne wykorzystanie technologii cyfrowych indywidualnie i zbiorowo w celu wprowadzania innowacji (Komisja Europejska, 2022).
5.   Wyrażanie kultury i osobowości – uczniowie rozwijają swoje zdolności do wyrażania siebie i uczenia się przez całe życie poprzez twórcze działania. Wielu uczestników odkrywa nowe formy kreatywności, takie jak cyfrowe opowiadanie historii, fotografia lub sztuka, które pozwalają im dzielić się doświadczeniami życiowymi i wiedzą kulturową. Eksperci ds. edukacji dorosłych zauważają, że znalezienie nowych sposobów uczenia się i pozytywne nastawienie do technologii otwierają możliwości codziennej kreatywności w późniejszym życiu (Ruuskanen-Parrukoski, 2020).

Wspieranie kreatywności w kształceniu dorosłych

Kreatywność jest powszechnie uznawana za kluczową zdolność dorosłych do radzenia sobie ze zmianami (Tsai, 2012). Władze europejskie podkreślają, że edukacja i szkolenia na wszystkich poziomach powinny rozwijać zdolności twórcze i innowacyjne osób uczących się, co z kolei przyczynia się do zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego (Rada Unii Europejskiej, 2008). Badania pokazują również, że kształcenie dorosłych może wywołać osobistą transformację – na przykład pracownicy zaangażowani w ciągłe uczenie się są zazwyczaj bardziej kreatywni i produktywni, co podkreśla wartość kreatywności dla zatrudnialności i aktywnego obywatelstwa (Tsai, 2012).

Badania wskazują, że środowiska edukacyjne skoncentrowane na uczniach, autonomiczne i sprzyjające wsparciu są najbardziej sprzyjające rozwijaniu zdolności twórczych (Tsai, 2012). W praktyce oznacza to, że nauczyciele powinni zachęcać uczniów do generowania pomysłów bez obawy przed krytyką, promować otwarte rozwiązywanie problemów i pozwalać na eksperymentowanie. Kluczowe strategie pobudzające kreatywne myślenie obejmują wykorzystanie dyskusji grupowych i projektów opartych na współpracy, sesje burzy mózgów, scenariusze odgrywania ról, ćwiczenia z kreatywnego pisania oraz działania edukacyjne oparte na problemach.

Metody te wykorzystują naukę opartą na doświadczeniu i często zabawę, które, jak pokazują badania, są powiązane z kreatywnymi wynikami. Równie ważne są cechy interpersonalne nauczyciela: stwierdzono, że przyjazny, zachęcający i entuzjastyczny styl nauczania ma znaczący wpływ na kreatywne sukcesy uczniów (Tsai, 2012).

Kluczowe znaczenie ma atmosfera wsparcia. Kreatywność rozkwita, gdy uczniowie czują się bezpiecznie, mogą podejmować ryzyko i myśleć nieszablonowo, bez obawy przed porażką lub wyśmiewaniem. Dorosłym nauczycielom zaleca się stworzenie atmosfery zaufania, w której nowe pomysły są mile widziane, a błędy postrzegane jako okazje do nauki. Motywacja jest rzeczywiście kluczowym czynnikiem: uczniowie zmotywowani wewnętrznie (kierujący się ciekawością i osobistymi zainteresowaniami) są zazwyczaj bardziej kreatywni. Dlatego nauczyciele dorosłych powinni starać się wykorzystać pasje i doświadczenia życiowe uczniów, nadając nauce osobiste znaczenie.

Myślenie projektowe jako kreatywna metoda rozwiązywania problemów

Czym jest myślenie projektowe? Myślenie projektowe to podejście do innowacji i rozwiązywania problemów skoncentrowane na człowieku, które zyskało popularność w edukacji. W kontekście edukacyjnym podejście to kładzie nacisk na empatię wobec uczniów lub użytkowników końcowych, zachęca do nieszablonowego myślenia i równoważy myślenie analityczne z myśleniem kreatywnym (Boubaris, 2020). Kluczowe elementy myślenia projektowego obejmują: empatię, zabawową współpracę, kreatywną pewność siebie i uczenie się na błędach (Boubaris, 2020).

Powodem, dla którego myślenie projektowe jest postrzegane jako tak obiecujące, jest to, że koncentruje się ono na głębokim zrozumieniu potrzeb uczniów. Stosując techniki myślenia projektowego (takie jak mapowanie empatii, persony i szybkie prototypowanie działań edukacyjnych), nauczyciele mogą zidentyfikować bolączki i pragnienia swoich dorosłych uczniów i wprowadzać odpowiednie innowacje.

Innowacje dzięki technologii w kształceniu dorosłych

Postęp technologiczny wywarł głęboki wpływ na kształcenie dorosłych, otwierając nowe możliwości dotyczące sposobu, miejsca i zakresu nauki. Narzędzia i platformy cyfrowe są powszechnie postrzegane jako katalizatory innowacji w edukacji, umożliwiające bardziej elastyczne, spersonalizowane i angażujące doświadczenia edukacyjne (Baltacı, 2025). Jest to szczególnie ważne dla dorosłych uczących się, którzy często muszą godzić edukację z obowiązkami zawodowymi i osobistymi. Rozwiązania w zakresie kształcenia online i cyfrowego umożliwiają dorosłym dostęp do edukacji w dowolnym miejscu i czasie, co zwiększa możliwości podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania się.

Ważnym aspektem innowacji poprzez technologię jest zapewnienie wszystkim dorosłym – w tym starszym uczącym się – możliwości uczestniczenia w erze cyfrowej. Obecnie Europa boryka się z poważną przepaścią cyfrową między pokoleniami. Tylko co czwarty starszy Europejczyk (w wieku 65–74 lat) posiada przynajmniej podstawowe umiejętności cyfrowe (UNECE, 2022). Oznacza to, że innowacyjne wykorzystanie technologii w kształceniu dorosłych musi iść w parze z wysiłkami na rzecz poprawy umiejętności cyfrowych starszych uczących się. Unia Europejska wyznaczyła ambitny cel: do 2030 r. co najmniej 80% dorosłych powinno posiadać podstawowe umiejętności cyfrowe (Wspólne Centrum Badawcze, 2025). Jednak według stanu na 2024 r. tylko około 55,6% dorosłej populacji osiąga ten poziom.

Osiągnięcie celu 80% będzie wymagało ukierunkowanych inicjatyw mających na celu zaangażowanie osób, które obecnie pozostają w tyle – w szczególności grup szczególnie wrażliwych, takich jak osoby dorosłe o niskim poziomie wykształcenia, mieszkańcy obszarów wiejskich i osoby starsze. W europejskich dokumentach politycznych podkreśla się potrzebę dostosowania szkoleń i wsparcia do potrzeb tych grup, uznając, że osoby starsze i osoby o ograniczonym dostępie do technologii cyfrowych wymagają szczególnej uwagi w ramach działań na rzecz podnoszenia umiejętności cyfrowych.

Wykorzystanie technologii w kształceniu dorosłych nie polega tylko na nauczaniu umiejętności cyfrowych, ale także na wykorzystaniu najnowocześniejszych narzędzi w celu usprawnienia nauki wszystkich przedmiotów. Kilka trendów w dziedzinie technologii edukacyjnych kształtuje kształcenie dorosłych w Europie i poza nią (Baltacı, 2025):

• Mobilne uczenie się – smartfony sprawiły, że mobilne uczenie się stało się potężnym narzędziem. Dorośli mogą teraz uczyć się w dowolnym miejscu dzięki aplikacjom oferującym interaktywne mikro-lekcje. Dostęp w dowolnym czasie i miejscu pomaga zintegrować naukę z codziennym życiem.
• Nauczanie mieszane – połączenie nauczania online i bezpośredniego oferuje najlepsze cechy obu metod, pozwalając dorosłym korzystać ze wsparcia w klasie, a jednocześnie dostosować naukę do harmonogramu pracy.
• Nauczanie spersonalizowane i oparte na sztucznej inteligencji – systemy oparte na sztucznej inteligencji mogą dostosowywać treści do poziomu ucznia i zapewniać informacje zwrotne. Takie narzędzia są cenne w zaspokajaniu różnorodnych potrzeb dorosłych uczniów.
• Technologie immersyjne (VR/AR) – technologie te symulują rzeczywiste scenariusze, umożliwiając praktyczne ćwiczenia. W ramach projektów pilotażowych w Europie wykorzystano VR do szkolenia zawodowego i edukacji kulturalnej.
• Platformy internetowe i otwarte zasoby – platformy kursów online na żądanie i otwarte zasoby edukacyjne (OER) zwiększają dostęp do uczenia się przez całe życie.

Chociaż technologia przynosi wiele korzyści, innowacje w kształceniu dorosłych są najskuteczniejsze, gdy technologia jest wykorzystywana w sposób integracyjny i przemyślany. Nauczyciele potrzebują szkoleń i wsparcia, aby skutecznie wdrażać nowe narzędzia. Istnieje również ryzyko, że osoby o niskich umiejętnościach cyfrowych mogą zostać jeszcze bardziej w tyle. Innowacyjne programy w Europie łączą wprowadzanie technologii z budowaniem potencjału. Element ludzki pozostaje kluczowy – technologia jest czynnikiem wspomagającym, ale nie zastępuje motywacji, wskazówek i interakcji społecznych, które napędzają kształcenie dorosłych (Rada Unii Europejskiej, 2021).